Muzyka w Katedrze » Organy Katedralne

Chór organowyW literaturze dotyczącej dziejów Katedry Krakowskiej spotkać można bezpodstawną informację traktującą o tym, że już w 966 roku wewnątrz świątyni istniały organy. Pewniejsza wzmianka o tego typu instrumencie na dworze Kazimierza Sprawiedliwego (1138-1194) pochodzi z kroniki ks. Wincentego Kadłubka.

W latach: 1502-1506 organmistrz Stanisław Komorowski zbudował dla Katedry „wielkie organy”, zlokalizowane przypuszczalnie w nawie głównej. Istnieje przypuszczenie, że w 1511 roku kolejny instrument wykonał Mikołaj de Scharby; mógł być to zatem obiekt znacznie mniejszy, ulokowany w obrębie prezbiterium. W tym miejscu warto nadmienić, iż w „Pontyfikale Erazma Ciołka” – powstałym około 1505 roku – na karcie zatytułowanej „Król na majestacie” widnieje ilustracja, przedstawiająca wnętrze prezbiterium świątyni wawelskiej. Po prawej stronie tejże grafiki znajduje się wyobrażenie prospektu organowego, zdobiącego zapewne instrument będący właśnie dziełem Mikołaja de Scharby. Na cokole mieści się płaski segment prospektowy, wypełniony niewielką ilością piszczałek frontowych, zwieńczony szczytem w formie późnogotyckiego ornamentu. Boki szafy organowej ujmują ruchome skrzydła, ozdobione dekoracją malarską i zaopatrzone w zawiasy. W epoce średniowiecza, a także renesansu organy wyposażano właśnie w tego rodzaju skrzydła, na ogół zamknięte, otwierane podczas gry. Nieznane są dalsze losy tego obiektu.

Wspomniane wcześniej „wielkie organy” Stanisława Komorowskiego, pochodzące z lat: 1502-1506, były reperowane w 1604 roku przez niejakiego Malchera, utożsamianego hipotetycznie z organmistrzem Melchiorem Kuchtą. Na lata: 1720-1727 przypadła znaczna przebudowa instrumentu, przeprowadzona przez organmistrzów: Szymona i Krzemyckiego. W latach: 1756-1758 wniesiono wewnątrz świątyni nowy, późnobarokowy chór muzyczny.
W 1785 roku znany i czynny w Krakowie organmistrz Ignacy Ziarnicki (vel Ziernicki) zbudował dla Katedry nowe organy na chórze muzycznym w nawie głównej. Prace wykończeniowe przy ich prospekcie (zachowanym do chwili obecnej) trwały dłużej, bowiem jego powstanie datuje się na lata: 1785-1788. Z przekazów kronikarskich wiadomo, iż organiści katedralni uznawani byli powszechnie za wybitnych muzyków, co potwierdza chociażby relacja niejakiego Kurpińskiego, napisana w 1819 roku: „…Niech warszawianie pozazdroszczą krakowianom biegłych w swej sztuce organistów…”. 

Według informacji zawartych w krakowskim czasopiśmie organistowskim „Muzyka i śpiew”, w 1912 odbył się „...Wielki Zjazd Delegatów Organmistrzowskich w Krakowie...”, przy okazji którego „...zwiedzono fabrykę organu K[azimierza] Żebrowskiego oraz oglądano roboty tejże fabryki około organu na Wawelu...”. Wobec powyższego, przyjąć należy, iż wtedy właśnie nastąpiła generalna przebudowa omawianego instrumentu, podczas której zainstalowano funkcjonujący do dziś elektro-pneumatyczny kontuar oraz dokonano diametralnych zmian w dyspozycji. W takim stanie organy przetrwały do chwili obecnej.
Instrument mieści się przy zachodniej ścianie Katedry. Późnobarokowy chór muzyczny, licowany czarnym marmurem dębnickim, pochodzi z lat: 1756-1758 i został zaprojektowany przez znakomitego architekta Francesco Placidi. Barokowo-klasycystyczny prospekt organowy z lat: 1785-188 ma charakter architektoniczny i składa się z dwóch członów, ustawionych po bokach centralnej, ośmiobocznej rozety na osi świątyni. Każda z dwóch szaf organowych, w całości pozłoconych, posiada identyczny program kompozycyjny: półkoliście zwieńczona arkada centralna flankowana jest przez pilastry o korynckich kapitelach, dźwigające wydatne, profilowane belkowanie. Rozetę również opasuje belkowanie, tworzące niejako całość ze strukturą organów. Wystroju plastycznego dopełnia stosunkowo bogata rzeźba figuralna. Na parapecie chóru muzycznego widnieją postaci muzykujących putt, natomiast prospekt organowy wieńczą znacznie większe figury: pośrodku (nad belkowaniem opasującym rozetę) – król Dawid z harfą; na wewnętrznych partiach szaf organowych – św. Damazy (papież) i Marcin Szyszkowski (biskup krakowski, fundator katedralnej kapeli wokalno-instrumentalnej, założonej w 1619 roku); na zewnętrznych partiach szaf organowych – muzykujące anioły. 

Bibliografia: 

Czyżewski Krzysztof J., Królewska Katedra na Wawelu – przewodnik, Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej, Kraków 2002;
Gołos Jerzy, Polskie organy i muzyka organowa, Instytut Wydawniczy PAX, 1972;
Łyjak Wiktor Zygmunt, Organy na Mazowszu w diecezji płockiej od XIV wieku do 1818 roku, Towarzystwo Naukowe Płockie, Płock 2005;
Petrus Jerzy T., Wawel – Zamek i Katedra – Mini-przewodnik, Wydawnictwo Tessa [brak miejsca i roku wydania];
Rożek Michał, Krakowska Katedra na Wawelu – przewodnik dla zwiedzających, Wydawnictwo Kurii Metropolitalnej, Kraków 1986.

Opracował: Piotr Matoga

DYSPOZYCJA ORGANÓW:Piszczałki organów